معرفی رشته

آشنایی با رشته کاردرمانی

علم و هنر استفاده از Occupation  ، در راستای به حداقل رساندن ناتوانی های یک معلول ، استفاده ی بهینه از توانمندی های باقیمانده و کمک به او برای کسب حداکثر میزان توانمندی و استقلال فردی در تمامی حیطه های زندگی.

 در خصوص این تعریف، ذکر این موارد الزامی به نظر می رسد :

1)Occupation که معادل فارسی آن کار در نظر گرفته شده است ، مفهومی بسیار بسیط و فلسفی و عمیق دارد و  چیزی بیش از تمرین و چیزی بیش از فعالیت و چیزی متفاوت از شغل یا  کار است.

 Occupation مفهومی عمیق است که دربرگیرنده ی تمامی موارد اشاره شده ی بالا است اما هیچکدام از مفاهیم بالا به درستی آن را توضیح نمی دهند .  هدف از Occupation    ، همانند شغل و کار و حرفه  ،  فقط امرار معاش و کسب درآمد نیست . ( گرچه ممکن است گاهی به آن تبدیل شود )، Occupation  زنده است و نفس می کشد و در بستر زمان و مکان و فرهنگ و جامعه و اعتقادات و ...، ویرایش و پالایش و تغییر می کند ، رشد می کند و باعث رشد می شود ، متنوع است و معنادار و برای فردی که آن را انجام می دهد حاوی ارزش و محتوای معنایی است .  پس با تمرین و فعالیت نیز متفاوت است . در واقعOccupation ، هم وسیله ی درمان است و هم هدف درمان  و یکی از مواردی که رشته ی کاردرمانی را از سایر رشته های پزشکی و توانبخشی و فنی و ... متمایز می کند، همین مساله است . نگاه کل گرا و کل نگر Holistic   ای بر مفهوم Occupation   سایه افکنده است که  با این که در برخی موارد ابهام آور و پیچیده است ، اما در اکثر مواقع راهگشا و توانمند کننده است . وقتی ما می گوییم هنردرمانی Art therapy  ، یا وقتی می گوییم فیزیوتراپی، منظور این است که با استفاده از ابزاری به نام هنر ، و یا ابزاری به نام مدالیته های متنوع فیزیکی ( نظیر امواج کنترل شده و درمانی مغناطیسی ، الکتریکی ، دما ، حرکت و ... )  به درمان بپردازیم. در حقیقت در این عبارات وسیله ی درمان هنر ، یا مدالیته فیزیکی است . در حالی که در عبارت کاردرمانی ،  ما با استفاده از Occupation   به درمان می پردازیم ( Occupation  به عنوان وسیله ی درمان) ، تا فرد توانمند شده و Occupation  هایش را بازیابی و به دست آورد و در آنها توانمند شود ( Occupation  به عنوان هدف درمان ! )

2) لازم است در خصوص کلمه ی معلول نیز اشاره ای داشته باشم . کلمه ی معلول  که برای بسیاری از دوستان و عزیزان ، کلمه ای است که بار هیجانی ناخوشایند دارد. وقتی فرد در طول مدت زندگی اش ( یعنی از 3 ماهگی دوران جنینی که به تعبیر علما ، جنین دارای روح    می شود تا پایان عمر ) دچار هر نوع ضایعه بشود ( این ضایعه ممکن است حسی باشد ، یا جسمی ، یا روانی ، یا مغزی و نخاعی  یا در اثر بیماری ، یا ....  به عنوان مثال به ترتیب : نا بینایی و کم بینایی ، قطع عضو و شکستگی ، افسردگی و روانپریشی ، عقب ماندگی ذهنی و فلج مغزی و ضربه مغزی و MS و ضایعات نخاعی ، سکته قلبی و دیابت و ایدز و ...)  به واسطه ی این ضایعه ، ممکن است علیرغم اجرای بسیاری از اقدامات درمانی بهنگام، برخی از توانایی های خود را در مقایسه با همسالان  و هم مسلکان و هم دوره ای ها از دست بدهد . از دست دادن این توانایی ها به واسطه ی ضایعه ، ناتوانی Disability  نامیده می شود . با این وجود این پایان راه نیست . برخی از افراد به واسطه شدت مشکل کم ، هوش بالا ، حمایت خانواده و جامع ، وضعیت اقتصادی مطلوب ، موقعیت اجتماعی و فرهنگی مناسب تر و ... علیرغم ناتوانی، عملکرد نهایی و کلی خود را در جامعه حفظ می کنند و نقش خود را همچنان برعهده گرفته و با جامعه ی پیرامون ارتباطشان را به همان نحو قبلی ادامه می دهند و در برخی موارد نیز از کمک سایرین ، مداخلات درمانی و ... استفاده می کنند و با استفاده از قدرت خلاقیت و نوآوری و حمایت اطرافیان و تعبیر سالم و مثبت و پرمعنا از زندگی ، می کوشند که معلول نشوند .  معلول یعنی تحت علت در آمدن. اگر ما ضایعه را علت بپنداریم ، فردی که به واسطه ناتوانی متعاقب ضایعه ، ارتباطش با اطراف قطع شود و قادر به اجرای نقش های پیشین خود در اجتماع نشود، تحت علت آن ضایعه و ناتوانی در آمده و معلول گشته است . تمام تلاش کاردرمانی این است که تا حد امکان از پیشرفت این پروسه ی منفی در فرد ضایعه دیده جلوگیری کند.  یعنی با استفاده از توانمند کردن فرد ، استفاده از روشهای جبرانی ، استفاده از تکنولوژی های کمکی ، مشاوره فردی و خانوادگی و ارتقاء زندگی حرفه ای، سازگار کردن محیط با توانمندی های باقیمانده فرد و ... می کوشیم که فرد ناتوان یا کم توان، دچار معلولیت نشود و یا با معلولیت خود سازگار شده، با آن کنار بیاید و در پی معنای جدید زیستن ، فردی با انگیزه ، امیدوار و تا حد امکان مستقل و مفید شود .  

3) نکته ی سومی که در مورد تعریف کاردرمانی به ذهن می رسد این است که، خود این تعریف نشان می دهد با چه طیف و تنوع وسیعی از مشکلات ، اختلالات ، بیماری های ، معلولیت ها و در چه بازه ی وسیعی از سنین ( کل دوره های سنی ) دست و پنجه نرم می کنیم . چرا که در تعریف کاردرمانی گفته است، هر معلولی ( یعنی در هر سنی و به واسطه هر نوع معلولیتی و در اثر هر نوع ضایعه ای ) .  در نتیجه فردی که قصد دارد کاردرمانی را به عنوان رشته تحصیلی و شغل آینده اش انتخاب کند ، می تواند خاطرش جمع باشد که بالاخره در یکی از حیطه های وسیع مرتبط با کاردرمانی ، علاقه ی خود را پیدا می کند. همچنین این تعریف این نکته را نیز خاطر نشان می کند که کاردرمانگر حتماً باید اهل مطالعه و رعایت کار و اخلاق تیمی باشد. این که می گوییم کاردرمانگر باید اهل مطالعه باشد ، به این معنی است که در رشته ی کاردرمانی بر خلاف بسیاری از رشته های دیگر، صرف تسلط تئوری بر مباحث درسی رشته ی کاردرمانی گرچه لازم اما کافی نیست. بلکه کاردرمانگر باید اهل مطالعه و کتاب باشد . اهل اندیشه عمیق ، اهل منطق و فلسفه ، اهل روانشناسی و جامعه شناسی، اهل هنر و رمان، اهل خوانندگی و خرد و همچنین باید در مورد هر مشکلی که منجر به معلولیت می شود، آنقدر دانش داشته باشد که از آن سر در آورد و فرد دچار آن معلولیت را بهتر درک کند. این که می گوییم کاردرمانگر باید اهل کار تیمی و دارای اخلاق تیم مدار باشد ، به این علت است که تمامی  نیازهای تمامی معلولان، به صورت تام و کامل، توسط کاردرمانگر بر آورده نمی شود و در این مسیر همکاری کاردرمانگر به عنوان عضوی از یک تیم درمانی، در کنار رشته های فیزیوتراپی ، شنوایی شناسی، آسیب شناسی گفتار و زبان یا گفتاردرمانی، بینایی سنجی، ارتوپدی فنی، مدیریت توانبخشی،  مددکاری اجتماعی، کودکان استثنائی، روانشناسی و روانسنجی، مهندسی پزشکی، پرستاری، تخصص های روانپزشکی، مغز و اعصاب، علوم اعصاب شناختی، ارتوپدی، تکامل کودک، علوم آزمایشگاهی و آزمایشهای پاراکلینیکی و تصویربرداری ، داروشناسی ، متابولیسم ، ژنتیک ، سالمندان ، قلب و عروق ، بیماری های داخلی و ... به فعالیت و خدمت بپردازد .

 مقاطع تحصیلی رشته ی کاردرمانی  و دانشگاه هایی که رشته ی کاردرمانی را تدریس می کنند :

در مقطع کارشناسی پیوسته ( 4 سال ) ، در شهرهای : تهران ، اصفهان ، شیراز ، اهواز ، تبریز ، سمنان همدان و اراک و زنجان

در مقطع کارشناسی ارشد ( 2 تا 3 سال )،  فقط در شهر تهران و در دانشگاه علوم پزشکی تهران ( ایران سابق ) ، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ، دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی

در مقطع دکتری ( بسته به تز انتخابی و رساله معمولاً بین 3 تا4 سال ) ، فقط در تهران و دانشگاههای علوم بهزیستی و تهران. 

کشورهایی که برای ادامه تحصیل در رشته ی کاردرمانی حرفهای زیادی برای گفتن دارند :

کانادا، آمریکا، استرالیا و سوئد

وجهه ی کاردرمانی در ایران و جهان

کاردرمانی در جهان با نام Occupational therapy شناخته می شود و در برخی کشورهای اروپایی نظیر فرانسه، نام آن          Ergo therapy  است . هم در ایران و هم در جهان کاردرمانی تا سطح دکتری تخصصی ادامه پیدا می کند.  سایت فدراسیون جهانی کاردرمانی WFOT.org پایگاه اینترنتی موثقی برای آشنایی شما عزیزان با رشته ی کاردرمانی محسوب می شود.

همچنین انجمن کاردرمانی ایران که از حدود 6 سال پیش به عضویت فدراسیون جهانی کاردرمانی نیز در آمده است هم اکنون به ریاست آقای دکتر مهدی علیزاده اداره می شود .

تمامی فارغ التحصیلان رشته ی کاردرمانی در مقطع کارشناسی می توانند صاحب شماره نظام پزشکی و مهر شوند و پس از کسب سابقه ی کاری کافی اقدام به تاسیس مطب خصوصی نمایند .

هم اکنون در بیش از 9 دانشگاه در ایران رشته ی کاردرمانی در مقطع کارشناسی تدریس می شود .

 

بررسی کاردرمانی از لحاظ شغلی ، حیطه های ارائه خدمات و بازار کار وشرایط  اقتصادی:  

چنانچه پیشتر هم اشاره شد ، تنوعی که در این رشته است به نحوی است که افراد با علائق و سلیقه های گوناگون را راضی می کند . یک کاردرمانگر موفق می تواند با حفظ و احترام به فلسفه ی اصلی رشته ی کاردرمانی ، توانمندی بالینی خود را در حیطه های مختلف زیر مورد استفاده قرار دهد .

حیطه ی کودکان مبتلا به اختلالات روانپزشکی و مشکلات و عقب ماندگی ذهنی :

شامل اختلالات نقص توجه _ بیش فعالی ، اختلالات طیف اوتیسم ، اختلالات رشدی ، اختلالات یکپارچگی حسی و اختلالات ادراکی ، اختلال هماهنگی در رشد ، اختلالات یادگیری ، اضطراب و لجبازی و بطور کلی اختلالات رفتاری ، عقب ماندگی ذهنی ، اختلالات متابولیک نظیر PKU ، سندرم ها نظیر سندرم داون و ...

حیطه ی کودکان مبتلا به انواع معلولیت های جسمانی _حرکتی :

شامل فلج مغزی ، اسپاینو بیفیدا ، فلج اطفال ،  ضایعات نخاعی ، ضربه و آسیب مغزی ، اختلالات رشدی و تعادلی و ضایعات ارتوپدیک مثل انواع شکستگی و در رفتگی های اندامی ، قطع عضو و

حیطه کودکان مبتلا به انواع مشکلات و محرومیت های حسی :

نظیر ناشنوایی و کم شنوایی ، نابینایی و کم بینایی و ...

حیطه ی بزرگسالان مبتلا به انواع اختلالات و مشکلات و معلولیت های روانی:

نظیر افسردگی و اضطراب و سایر انواع  روان نژندی ( نوروز ) ، اختلالات روانپریشی یا ( سایکوز ) در بر دارنده ی علائم توهم ، هذیان ، اسکیزوفرنیا ، اختلال خلق دو قطبی ، ضعف و اختلال در مهارتهای اجتماعی ، اختلالات شخصیت و ...

حیطه ی بزرگسالان مبتلا به انواع اختلالات نورولوژیک ( عصب شناختی ) و جسمانی و حرکتی:

نظیر سکته قلبی و سکته مغزی ، مشکلات فلجی یک یا چند عضو ، شکستگی و در رفتگی و قطع عضو ، ضربه و آسیب مغزی ، مولتیپل اسکلروزیس یا MS ، اختلالات شناختی ، ضایعات نخاعی و....

حیطه ی سالمندان :

شامل کلیه مسائل مرتبط با سالمندان و پیری

سایر حیطه ها:  

که واقعاً آنقدر وسیع است که نمی توان به همه ی آنها اشاره کرد. اما به عنوان نمونه و بصوت خلاصه می توان به کاردرمانی در ایذر، هموفیلی، سرطان و بیماران در کما ، سوختگی ، و کاردرمانی در اختلالات تصویر بدنی و ... اشاره کرد .

کاردرمانگران متناسب به این که می خواهند در خصوص چه مشکلی به چه جامعه ای از معلولان سرویس ارائه دهند ، بازارهای کاری متنوعی را فراروی خودمی بینند به عنوان نمونه :

-          بازی درمانی

-          رفتاردرمانی

-          مشاوره خانواده

-          غربالگری کودکان در مهدهای کودک و مدارس به عنوان پیشگیری و مداخله بهنگام

-          ماساژ درمانی

-          هنردرمانی

-          حرکت درمانی

-          تمرین درمانی

-          آموزش پیش حرفه ای

-          مدیریت توانبخشی

-          مدیریت ارجاع و مراجع

-          آموزش استثنائی

-          آب درمانی

-          موسیقی درمانی

-          نمایش درمانی

ذکر این نکته بصورت موکد مورد تکرارو تاکید است که تمامی کاردرمانگرانی که فارغ التحصیل رشته ی کاردرمانی می شوند ، می بایست حتماً متناسب و در راستای فلسفه و چارچوب کاری در نظر گرفته شده و بر اساس منابع اصلی و مجوزهای مورد تائید وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران و بر حسب واحدهای درسی که در دوره تحصیل گذرانده اند به فعالیت بپردازند و انجام تمامی حیطه های ذکر شده در بالا توسط کاردرمانگر ، تنها در صورتی ارزشمند و مطلوب تلقی می شود که سبب انحراف رشته ی کاردرمانی از فلسفه و مسیر اصلی خود نشده و اصلیت رشته را تهدید نکند . در حقیقت کاردرمانگر ادعا نمی کند که بازی درمانگر یا حرکت درمانگر یا هنردرمانگر یا مشاور است . بلکه از تمامی این حیطه ها می تواند به عنوان تکنیک های درمانی استفاده کند و در کنار کاردرمانی از ظرایف و اثرات مثبت هر کدام در برهه ای از زمان و برای مراجعی به خصوص استفاده کند .

و اما از جهت اقتصادی و مالی ، برای یک کاردرمانگر تازه فارغ التحصیل در هر جای ایران ، علی الخصوص شهرهای به غیر از تهران ، به راحتی ( بسیار راحت ) فرصت های شغلی به عنوان کاردرمانگر درصدی در کلینیک های خصوصی و کاردرمانگر و کارشناس توانبخشی در مراکز و سازمانهای توانبخشی و بهزیستی دولتی و حتی انجمن های مردم نهاد و موسسات خیریه و .. وجود دارد .

سازمان نظام پزشکی و معاونت درمان ، به تمامی کاردرمانگران حائز شرایط  دارای لیسانس با 5 سال سابقه ی کاری معتبر در شهرهای بزرگ و 3 سال سابقه ی کاری در شهرهای کوچک اجازه ی فعالیت خواهد داد .   کاردرمانگران دارای مدرک فوق لیسانس نیز می توانند با 2/5 سال سابقه ی کاری بعد از کسب مدرک فوق لیسانس ،  به تاسیس دفتر کاردرمانی در شهرهای بزرگ اقدام کنند و بدیهی است که به سابقه ی کاری کمتری برای تاسیس دفتر کاردرمانی در شهرهای کوچک نیاز است .

 

تنوع حیطه های ارائه خدمات و نقش های کاردرمانگران در جامعه:

1) اکثریت کاردرمانگران به کار بالینی در مراکز دولتی و بیمارستانها و یا خصوصی و نیمه خصوصی می پردازند .

2) تعدادی دیگر از کاردرمانگران تحت عنوان کارشناس توانبخشی ، به ارائه خدمات آموزش و مشاوره و خدمات بالینی در مراکز وابسته به سازمان بهزیستی می پردازند .

3) تعدادی دیگر از کاردرمانگران برای ایفای نقش درمانی و توانبخشی به سراغ هوم ویزیت و یا ویزیت منزل (درمان و بازتوانی در منزل مراجعینی که به هر دلیل قادر به مراجعه به مراکز توانبخشی نیستند) می روند.

4)تعدادی دیگر از کاردرمانگران محور ارائه خدمات درمانی خود را بر پیشگیری و کار با کودکان سالم در معرض خطر و غربالگری و بازشناسی ایشان در مهد های کودک و مدارس ابتدایی قرار می دهند .

5) تعدادی دیگر با عنوان اعضای هیات علمی و اعضای گروه آموزشی دانشگاههای سراسر کشور استخدام و مشغول تدریس به نسل جدید کاردرمانگران  می شوند .

6) تعدادی دیگر در سمت های مشاور امور توانبخشی برخی نهاد ها ( مثل صدا و سیما و بنیاد معلولان و جانبازان و انجمن ها  و موسسات دولتی و خصوصی ) قرار می گیرند .

7) برخی دیگر از کاردرمانگر ها رو به سوی پژوهش و تحقیق و مطالعه و تدریس می آورند .

8) عده ای به کار آزاد در زمینه تهیه و تامین تجهیزات توانبخشی می پردازند و از علم و رابطه ی خود در کاردرمانی به این نحو بهره می برند.

9) تعدادی از افراد برای ادامه تحصیل و فرصت های مطالعاتی و پژوهش و همکاری های دانشگاهی به خارج مهاجرت می کنند 

10) تعدادی از کارشناسان کاردرمانی ، اقدام به شرکت در امتحان سایر رشته ها در مقطع فوق لیسانس نموده و به سمت گرایش های مهندسی پزشکی ، ارگونومی ، کودکان استثنایی ، تربیت بدنی و رفتار حرکتی ، حرکات اصلاحی ، آناتومی ، روانشناسی و ... می روند .

 

در یک کلام . کاردرمانی را می توان عاشق بود . اگر منطقی ، عمیق ، صبور و نوع دوست باشیم و با خلاقیت هایمان راه خودمان را در این رشته باز کرده و جای خودمان را در این رشته پیدا کنیم .